Hoe moeten patiënten geïnformeerd worden over het hergebruik van gegevens of lichaamsmateriaal voor wetenschappelijk onderzoek?

In principe moeten patiënten geïnformeerd worden over hergebruik van gegevens en lichaamsmateriaal voor wetenschappelijk onderzoek. Ongeacht welke zeggenschapsprocedure wordt gebruikt: toestemming of bezwaar. Voor meer informatie over wanneer welke zeggenschapsprocedure van toepassing is, zie de FAQ’s ’Welke zeggenschap hebben patiënten over het nader gebruik van hun data of lichaamsmateriaal voor wetenschappelijk onderzoek?’ en ‘Wanneer mag ik bestaande patiëntgegevens voor wetenschappelijk onderzoek ontsluiten of gebruiken?’.

Hoofdstuk 3 van de Gedragscode Gezondheidsonderzoek (1) gaat in op waar betrokkenen over geïnformeerd dienen te worden. Daar staat:

Sectie 3.3.1: 'Zorg dat betrokkenen van wie gegevens of lichaamsmateriaal kunnen worden verstrekt voor nader gebruik, daarover persoonlijk worden geïnformeerd.'
Sectie 3.3.2: 'Zorg dat deze informatie de betrokkenen met een hoge mate van zekerheid bereikt zodat ze er kennis van kunnen nemen. Deze informatie dient er ook toe betrokkenen de mogelijkheid te geven zeggenschap uit te oefenen over (verstrekking van gegevens en lichaamsmateriaal voor) nader gebruik, en ze te informeren over hoe ze die zeggenschap kunnen uitoefenen.'

Hoofdstuk 5 geeft daarnaast aan:

Sectie 5.6.2: ‘Integreer de informatieverstrekking en de mogelijkheid tot uitoefening van zeggenschap zo goed mogelijk in de (administratieve en zorg-) routines of werkprocessen van de instelling. Sluit daarbij aan bij andere manieren waarop de instelling communiceert met patiënten, waaronder de algemene privacyverklaring en digitale patiëntenportalen.’
Sectie 5.6.3: ‘Breng betrokkenen, voor zover er nog contact met hen bestaat, regelmatig op gepaste wijze onder de aandacht dat zij toestemming hebben verleend, en dat ze bezwaar kunnen maken tegen nader gebruik.’ Bij het opzetten van de informatie kan gebruik worden gemaakt van verschillende relevante websites (zie bijvoorbeeld bronnen 2, 3).

Wijze van informeren

De Gedragscode Gezondheidsonderzoek (zie hoofdstuk 3) geeft aan over welke zaken patiënten bij het hergebruik van lichaamsmateriaal of gegevens geïnformeerd moeten worden. Hoe deze informatievoorziening vormgegeven wordt staat vrij; veelal wordt dit gedaan door middel van een informatiefolder of informatie op een makkelijk te raadplegen website.

Veel ziekenhuizen en andere zorginstellingen informeren patiënten over het gebruik van lichaamsmateriaal en gegevens voor wetenschappelijk onderzoek met behulp van een algemene folder, bijvoorbeeld een folder die uitgereikt wordt voorafgaand aan een opname, of een folder over het bezoek aan de polikliniek. Ook hebben veel ziekenhuizen een andere/extra folder die de patiënt uitgebreid over dit nader gebruik informeert (voor voorbeelden zie bronnen 4, 5, 6). Sommige ziekenhuizen verspreiden deze folder ook pro-actief, bijvoorbeeld door elke nieuwe patiënt een folder te sturen of deze op te nemen in het patiëntenportaal. Ook zijn er ziekenhuizen die patiënten informeren over hergebruik in afsprakenbrieven, en daarin verwijzen naar een folder die online verkrijgbaar is. Stichting PALGA, het Pathologisch-Anatomisch Landelijk Geautomatiseerd Archief, heeft een folder uitgebracht over pathologieonderzoek (7). Mocht er een folder worden ontwikkeld dan is het raadzaam om de patiëntenfolder eerst voor te leggen aan een klankbord of testpubliek van patiënten om de duidelijkheid en volledigheid van de inhoud van de folder te toetsen (8).

Een mogelijkheid is patiënten informeren via een informatiefilm. Het Radboudumc heeft een informatiefilm in het Engels. Deze film gaat zowel over nader gebruik als over het gebruik van lichaamsmateriaal en gegevens die speciaal voor wetenschappelijk onderzoek zijn verkregen (9).

Verder heeft het ministerie van VWS een communicatietoolkit ontwikkeld (10). Deze toolkit, met onder andere posters, flyers, en een animatie, ondersteunt organisaties, zorgprofessionals, onderzoekers en beleidsmakers bij het effectief communiceren over het belang van het hergebruik van gezondheidsgegevens voor onderzoek, beleid en innovatie. Zie alle materialen uit de toolkit hier (10).

Algemene toestemming ‘aan de poort’

Een gedeelte van de ziekenhuizen heeft een algemene toestemmingsprocedure voor het nader gebruik van lichaamsmateriaal en gegevens voor wetenschappelijk onderzoek. Meer informatie over het informeren in een dergelijke toestemmingsprocedure, inclusief informatiemateriaal, vindt u in de FAQ 'Hoe implementeren ziekenhuizen een algemene toestemmingsprocedure voor het nader gebruik van lichaamsmateriaal en data?'.

Conclusie

Gegevens of restmateriaal kunnen worden gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek. Voorwaarden hiervoor zijn dat de patiënt hier toestemming voor geeft, tenzij sprake is van een uitzonderingsgrond. Ten alle tijde dienen patiënten hierover te worden geïnformeerd en daarbij de mogelijkheid te krijgen om zeggenschap uit te oefenen over dit hergebruik. Patiënten kunnen op verschillende manieren geïnformeerd worden over het hergebruik van lichaamsmateriaal of gegevens. In de praktijk wordt dit gedaan door middel van een folder, websitepagina of een informatiefilm.

Bronnen

Voor het laatst gewijzigd op 09-04-2026

Meer lezen

FAQ: Hoe zorg ik ervoor dat de tekst waarmee ik patiënten informeer over wetenschappelijk onderzoek duidelijk is?

Staat uw vraag er niet bij, neem dan contact met ons op.

Stel uw vraag

Heeft u tips voor deze website? Klik hier om uw feedback door te geven.

_{De informatie op deze website is met de grootst mogelijke zorg en aandacht samengesteld door experts uit verschillende disciplines. Bij het samenstellen van de informatie is gebruik gemaakt van verschillende bronnen. Er is rekening gehouden met de op het moment van plaatsen geldende wet- en regelgeving en ethische kaders, en de interpretatie daarvan door de personen en/of organisaties die bijdragen aan de ELSI Servicedesk. Ondanks deze zorg en aandacht voor de verstrekte informatie kan deze onvolledig of niet geheel juist zijn. Voorts is het antwoord generiek en is meestal een vertaling nodig naar de specifieke situatie van een bepaald onderzoek. Het ELSI kernteam en de organisaties die bijdragen aan de ELSI Servicedesk kunnen geen aansprakelijkheid aanvaarden voor de op deze site geboden informatie en het gebruik daarvan. Indien u teksten van de ELSI Servicedesk integraal overneemt, vragen we u de ELSI Servicedesk als bron te vermelden.}