Hoe zorg ik ervoor dat de tekst waarmee ik patiënten informeer over wetenschappelijk onderzoek duidelijk is?

Informeren van patiënten over wetenschappelijk onderzoek is een essentieel onderdeel van de werving voor wetenschappelijk onderzoek. Dit blijkt erg lastig. Informatie wordt vaak niet in begrijpelijke taal aangeboden.

De Gedragscode Gezondheidsonderzoek (1, hoofdstuk 3) biedt daartoe de volgende handvaten:

• Geef de informatie in duidelijke, eenvoudige en voor de patiënt begrijpelijke taal. Vermijd ingewikkelde zinnen, abstracties en ambivalente formuleringen. Vermijd jargon, behalve wanneer dat onvermijdelijk is;
• Houd rekening met de omgeving waarbinnen de informatie wordt verstrekt (digitaal, fysiek, telefonisch). Laat de wijze van informatieverstrekking aansluiten op de context van het contact met de patiënt;
• Bied de informatie bij voorkeur gelaagd aan. Dat voorkomt informatiemoeheid en maakt de informatie zowel volledig als begrijpelijk. De hoofdzaken moeten voor de deelnemer op voorhand duidelijk kunnen zijn. Geef in een digitale context de eerste laag van de informatie zodanig weer dat de deelnemer een duidelijk overzicht heeft, en weet waar hij/zij meer gedetailleerde informatie kan vinden.

De Dutch Clinical Research Foundation (DCRF) heeft twee modellen proefpersoneninformatie geschreven, één die gebruikt kan worden voor alle typen onderzoek (2) (indien uw protocol door een METC of de CCMO wordt getoetst, zal deze commissie in principe verwachten dat u dit model aanhoudt) en één specifiek voor observationeel onderzoek (3). De volgende algemene tips worden daarin gegeven:

“Perspectief, lengte en taalniveau moeten in lijn zijn met het doel van de PIF: schrijf vanuit het perspectief van de proefpersoon (niet vanuit dat van de onderzoeker). Zorg voor een beknopte en makkelijk leesbare informatiebrief. Het opstellen hiervan is een vak apart. Gebruik zo mogelijk de expertise van een professionele redacteur, voorlichter of communicatiemedewerker. Laat uw tekst ook proeflezen door een leek die niet inhoudsdeskundig is en bij voorkeur met een VMBO-opleidingsniveau." (2 en 3).

De informatiebrief aan de proefpersoon mag maximaal 4000 - 5000 woorden lang zijn. Uitgangspunt is dat de brief is geschreven op VMBO-niveau (taalniveau B1/2) (2).

U kunt de tekst ook laten proeflezen door een patiënt, liefst enkele patiënten (met diversiteit van achtergrond – afhankelijk van de studiepopulatie, maar denk altijd aan verschillende opleidingsniveaus) van de beoogde studiepopulatie. U kunt patiënten o.a. vinden via patiëntenorganisaties (bijvoorbeeld 4, 5, 6).

Ter ondersteuning kan ook nog gebruik worden gemaakt van strips of een filmpje. DORP heeft een handleiding opgesteld over het gebruik van korte video’s om patiënten te informeren over klinisch oncologisch onderzoek, zie hier (7). Verschillende instituten hebben eigen informatiefilmpjes ontwikkeld over biobanken (8, 9). Voor kinderen is er een strip ontwikkeld (10, 11). Ook is er een op kinderen en ouders gerichte website over wetenschappelijk onderzoek bij kinderen (12). Verder heeft het ministerie van VWS een communicatietoolkit over secundair gebruik van gezondheidsgegevens ontwikkeld (13).

Het schrijven van een begrijpelijke tekst is vaak moeilijker dan onderzoekers denken. Het is aan te raden dat genoemde tips in acht worden genomen, dat voorbeelden gebruikt worden en/of dat een gespecialiseerd taalbureau ingehuurd wordt voor het schrijven van de patiënteninformatie (op VMBO-taalniveau).

Begrijpelijke informatiebrief voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden

In het kader van het project 'Goed begrepen' hebben Pharos en Nivel een eenvoudige en begrijpelijke patiëntinformatiebrief (14) en toestemmingsformulier (14) ontwikkeld. De DORP Handleiding over het opstellen van een PIF voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden geeft concrete tips voor deze doelgroep, onder andere om te schrijven op taalniveau A2 en hoe dit te doen (15).

Bronnen

1. COREON - Gedragscode Gezondheidsonderzoek (januari 2022)
2. Website CCMO - E1/E2. Model proefpersoneninformatie voor proefpersonen van 16 jaar en ouder (volwassenen) (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)
3. DCRF - Model proefpersoneninformatie voor nWMO onderzoek (opent in Word)
4. Website Patiëntenfederatie Nederland (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)
5. Website FSHD - Onderzoek (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)
6. Website Harteraad - Wetenschappelijk onderzoek (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)
7. Website DCRP - Handleiding korte video’s in klinische studies (DORP)  (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)
8. Tumorbank Jules Bordet Instituut Video (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)
9. Radboud Biobank, Radboudumc Video (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)
10. Website Irene Cécile - Stripverhaal wetenschappelijk medicijnonderzoek voor kinderen (informed consent) (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)
11. Website Kind en Zorg - Anne heeft ineens een groene neus (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)
12. Website Kind en Onderzoek (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)
13. Ministerie van VWS - Communicatietoolkit (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)
14. Pharos en Nivel – Eenvoudige en begrijpelijke patientinformatiebrief (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)
15. Pharos en Nivel – Eenvoudige en begrijpelijk toestemmingsformulier (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)
16. Website Participatiekompas - DORP Handleiding over het opstellen van PIF voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden (laatst geraadpleegd op 11-02-2026)

Voor het laatst gewijzigd op 11-02-2026

Meer lezen

De DCRF heeft een Toolkit opgesteld met aanbevelingen ter verbetering van de inclusie van deelnemers in medisch wetenschappelijk onderzoek. Zie de Toolkit hier.